Retrospective

For English see below

ԿԻՐԱ ՄՈՒՐԱՏՈՎԱ
«Մենք չենք ուզում իմանալ ողջ ճշմարտությունը»

Հիրավի զարմանալի է այս կինոռեժիսորի ստեղծագործական ճակատագիրը: Նրա շատ ֆիլմեր կինոգետները համարում են գլուխգործոցներ, թեև որպես կանոն, նախ՝ մի լավ քննադատել են, իսկ հետո արդեն` գրել դրանց մասին հանրագիտարաններում…
Մի բան հաստատ ճշմարիտ է. դա «կինո է ոչ բոլորի համար»:
Կիրա Մուրատովան (1934-2018)` օրիորդական ազգանունը` Կորոտկովա, ծնվել է Բեսարաբիայում (Մոլդովա), ապրել է Ուկրաինայում` Օդեսայում, բայց իր ֆիլմերը նկարում էր ռուսերեն: 1959թ. ավարտել է Մոսկվայի Համամիութենական կինոինստիտուտի (ՎԳԻԿ) Սերգեյ Գերասիմովի և Թամարա Մակարովայի արվեստանոցը: Չնայած ակնհայտ բազմազանությանը` այս ռեժիսորի ֆիլմերը, որ քնարական, լուսավոր, մաներային, խոսքառատ, հեգնական և մռայլ էին, կարելի է հավաքել մեկ միասնության մեջ, որովհետև դրանց հեղինակը ամբողջական արվեստագետ է: Մուրատովան նկարում էր ոչ թե կարծեցյալ, այլ իսկապես ինտելեկտուալ կինո, և նրա ձեռագիրը միշտ ճանաչելի է: Անգամ նրա հերոսների խոսքն է ճանաչելի, ինչը պայմանավորված է երկխոսության, ընդհանրապես ձայնի հանդեպ հեղինակի ունեցած յուրահատուկ վերաբերմունքով:
Նա սիրում էր նկարահանել «փողոցի մարդկանց», գերադասում աշխատել նորեկների կամ ոչ պրոֆեսիոնալների հետ` բացահայտելով նոր տաղանդներ: ժամանակին հենց նրա շնորհիվ հանդիսատեսին հայտնի դարձան Վլադիմիր Վիսոցկին, Նինա Ռուսլանովան, Զինաիդա Շարկոն, Ռենատա Լիտվինովան և շատ ուրիշներ: Կինոյում նա հայտնագործեց որոշ մոնտաժային հնարքներ և գունային համադրումներ, թեև «գերադասում էր սև-սպիտակ գամման»: Այս ինքնատիպ ռեժիսորի կինեմատոգրաֆը մինչ օրս էլ աչքի է ընկնում իր տարօրինակությամբ, հեղինակի` ոչ ոքի չնմանվող հայացքի թարմությամբ, արվեստագետի խիզախությամբ, կյանքի նյութին և ընդհանրապես իրականությանը` անսպասելի վերաբերմունքով:
Խորհրդային տարիներին նրան չէին խրախուսում այն բանի համար, որ ո՛չ ինքը, ո՛չ իր հերոսները ոչ մի կերպ չէին տեղավորվում այն ժամանակի պատկերացումներում, ավելի ճիշտ, չէին համապատասխանում գաղափարախոսության պարտադրանքին, թե` «էկրանին ինչպես պետք է պատկերված լինեն մարդիկ»: Երկար ժամանակ նրա ֆիլմերը չէին հասնում հանդիսատեսին, իսկ ինքը մնում էր անհայտ: Այնուամենայնիվ, գեղարվեստական առումով ընդունենք դա, թե` ոչ, նրան դրել են Տարկովսկու, Փարաջանովի կողքին, թեև ինքը` Մուրատովան, իրեն երբեք այլախոհ չի համարել:
Առաջին կինոնկարը` «Զառիթափի մոտ», Կիրա Մուրատովան նկարել է 1961թ.՝ առաջին ամուսնու` Ալեքսանդր Մուրատովի համահեղինակությամբ: «Կարճատև հանդիպումներ» (1968) ֆիլմը, որում Մուրատովան խաղաց Վիսոցկու հետ, դարձավ նրա առաջին ինքնուրույն ռեժիսորական աշխատանքը: Այս ֆիլմի մասին Մուրատովան իր հարցազրույցներից մեկի ժամանակ ասել է. «Երկրաբանն այն օրերին, այսպես ասած, մոդայիկ ռոմանտիկ կերպար էր` երգեր, խարույկ, կիթառ: Դա այն ժամանակի հերոսն էր: Լեռներից իջած մի տղամարդ և երկու կին, որ պաշտում են իրեն…»: Ունենալով 4,4մլն. հանդիսատես` ֆիլմի ցուցադրումը վարձույթում կասեցվեց՝ չնայած այն բանին, որ արդեն տպված էր 725 օրինակ:
Նրա հաջորդ ֆիլմի` «Երկար հրաժեշտի» (1971) թողարկումը կասեցվել էր Ուկրաինայի կոմկուսի Կենտկոմի հատուկ որոշմամբ: Մոր և որդու նուրբ փոխհարաբերությունների պատմությունը (տղան, մորից թաքուն, հորը միանալու որոշում է կայացրել, բայց վերջում, հանուն մոր, հրաժարվում է իր ցանկություններից), նրանց հուզիչ, երկար հրաժեշտն անվանեցին ֆորմալիզմ` ձևապաշտություն, կուռքերի պաշտամունք` նմանակում արևմտյան ռեժիսորներին՝ սկսած` Ֆելինիից և Անտոնիոնիից, վերջացրած չեխական «նոր ալիքով» (Միլոշ Ֆորման, Վերա Խիտիլովա): Այնպես որ, հանդիսատեսի հետ հանդիպումը ձգձգվեց ավելի քան մեկուկես տասնամյակ: Հիմա էլ «Երկար հրաժեշտը» դիտելիս առաջանում է անելանելիության և տանջալից կարոտի զգացում, վերջապես հեռացած դարաշրջանին` երկար հրաժեշտի զգացում: Դժվար է անտարբեր ու անկարեկից մնալ, հատկապես, երբ վերջում հերոսուհին, մի քիչ հիշեցնելով Ֆելինիի Կաբիրիային (Ջուլիետա Մազինա), արցունքներից լղոզված կոսմետիկան դեմքին` ծիծաղելով հանում է կեղծամը…
Այս ֆիլմը, մինչև 1986 թվականը մնալով դարակում, այնուհետև շրջեց աշխարհով մեկ` համաշխարհային ճանաչում բերելով հեղինակին: 1987-ին Լոկառնոյի միջազգային կինոփառատոնում «Երկար հրաժեշտն» արժանացավ Կինոքննադատների միջազգային ֆեդերացիայի (FIPRESCI) մրցանակին, 1990-ին ստացավ Բեռլինյան կինոփառատոնի հատուկ մրցանակը, 1994-ին նույն Լոկառնոյում արժանացավ պատվավոր «Հովազ» մրցանակին: Կիրա Մուրատովան նաև բազմաթիվ ռուսաստանյան մրցանակների դափնեկիր է: Հանդիսատեսը նրա ստեղծագործությանը ծանոթացավ 80-ականների վերջին միայն, իսկ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո նրա ֆիլմերը նույնիսկ ինչ-որ իմաստով «պոպուլյար» դարձան, հեղինակն էլ` «կուլտային»` պաշտամունքային ռեժիսոր: Այն հարցին, թե` «իրեն արդյո՞ք ջերմացնում է փառքը», Մուրատովան այսպես է պատասխանել. «Ինձ համար միևնույն է, իսկ երբեմն` խանգարում է: Ու հետո, ես հո տղամարդ չեմ, որի համար կարևոր է ճանաչումը: Ինձ հարկավոր է, որ ֆիլմը դուր գա ինձ, ընկերներիս, բոլոր այն մարդկանց, ում սիրում եմ»:
Իհարկե, պատճառներ ուներ Մուրատովան, երբ տղամարդու ծածկանուն վերցրեց «Գորշ քարերի արանքում» (1983) ֆիլմը նկարահանելիս: Որպես հեղինակ՝ Մուրատովան այստեղ, շատ քննադատների կարծիքով, չափազանց անհավասար է ինքն իրեն: «Երեք պատմությունը» (1997) նույնպես բավականին մռայլ կինոնկար է: Խոսելով իր այս ֆիլմի մասին` մի առիթով նա խոստովանել է` «որ ոչ մի նոր բան չի հայտնագործել, իսկ կյանքն իրականում ավելի վատն է, քան ցույց ենք տալիս»:
Վերոհիշյալ ֆիլմերից բացի, նրա առավել հայտնի գործերից են «Ճանաչելով լույս աշխարհը», «Հրապույրներ», «Աստենիկ սինդրոմ», «Չեխովյան մոտիվներ», «Լարողը», «Հավերժ վերադարձ» և այլն: Կիրա Մուրատովայի ստեղծագործության կենտրոնական թեման էր կնոջ մենակությունը, հետևապես` սիրո և հավատարմության կարոտը: Նրա խոստովանությամբ` «արվեստը, ինչպես և կրոնը, մխիթարում, սփոփում է… Մենք ուզում ենք մտածել, թե տեսնում ենք ճշմարտությունը, ուզում ենք մտածել, որ իմաստուն ենք, խելոք, խորը: Եվ միևնույն ժամանակ, ենթագիտակցորեն, մենք չենք ուզում իմանալ ողջ ճշմարտությունը»:

Սիրանույշ Գալստյան
Կինոգետ, արվեստագիտության թեկնածու

 

KIRA MURATOVA
“We do not want to know the whole truth.”

The creative destiny of this film director is amazing. Many of her films are considered masterpieces by film critics, who well criticized them at first and then later wrote about them in encyclopedias.

One thing is certain. This film is not for everyone.

Kira Muratova (1934-2018) was born Kira Korotkova in Bessarabia, lived in Odessa, Ukraine, but made her films in Russian. In 1959 she graduated from the Sergey Gerasimov and Tamara Makarova’s studio of Moscow All-Union State Institute of Cinematography (VGIK). Despite the apparent variety, this director’s lyrical, bright, mannered, eloquent, ironic, and gloomy films can be combined into one unity because their author is an absolute artist. Muratova did not make a pseudo film, but a genuinely intellectual one; her handwriting is always recognizable. Even the speech of her characters is recognizable due to the author’s unique attitude to the dialogue and voice in general.

She liked to shoot “street people”, preferring to work with beginners or non-professionals and discover new talents. Thanks to her, Vladimir Vysotsky, Nina Ruslanova, Zinaida Sharko, Renata Litvinova, and many others became known to the audience.

She discovered some editing techniques and color combinations in cinema, though “she preferred a black-and-white color range”. This director’s cinematography still stands out for its singularity, the novelty of the author’s view, artist’s boldness, and generally unexpected attitude to reality and the subject of a life.

During the Soviet years, she was not encouraged because neither she nor her heroes fit into the notions of that time, or rather, did not correspond to the ideological coercion on “how people should be depicted on the screen”. Her films did not reach the audience for a long time, and she remained unknown. However, whether we accept it artistically or not, Muratova was placed next to Tarkovsky and Parajanov, though she never considered herself a dissident.

The first film, “By the Steep Ravine”, Kira Muratova directed in 1961, in co-direction with her first husband, Alexander Muratov. Film “Brief Encounters” (1968), where Muratova played with Vysotsky, became her first solo directorial work. Muratova spoke about this film in one of her interviews: “The geologist in those days was a fashionable romantic: songs, bonfire, and guitar. He was the hero of the time; a man who descended from the mountains, and two women who worship him.” The film screening was suspended, despite its 4.4 million audiences and the fact that 725 copies have already been printed.

The release of her next film, “The Long Farewell” (1971), was suspended by a special decision of the Central Committee of the Communist Party of Ukraine. The story of mother-son delicate relationship (the son secretly from his mother decided to leave for his father, but in the end, for the sake of the mother, he gave up his desires), their touching, long farewell was called formalism: worship of form, idolatry: imitation of Western Directors, from Fellini and Antonioni to the Czech New Wave (Milos Forman, Vera Chytilova). So, the meeting with the audience dragged on for more than fifteen years. Even now, when watching “The Long Farewell”, there is a feeling of despair, agonizing anguish, and a sense of long farewell to a bygone era. It’s hard to remain indifferent and uncaring, especially at the end when the heroine, who resembles Fellini’s Cabiria (Giulietta Masina), with tears-blurred makeup on her face, removes the wig with laughter.

This film remained on the shelf until 1986, when it toured the world, bringing worldwide fame to the author. In 1987, at the Locarno International Film Festival (Switzerland), the “The Long Farewell” was awarded the FIPRESCI Prize of the International Federation of Film Critics, in 1990, the Special Prize of the Berlin Film Festival, and in 1994 the honorary “Golden Leopard” Prize in Locarno.

Kira Muratova is also a recipient of numerous Russian awards. The audience got acquainted with her work only in the late ’80s. After the Soviet Union’s collapse, her films even became “popular” in a sense, and the author became a “cult” director. To the question “Does fame warm her up?” Muratova answered as follows: “It’s the same for me, but sometimes it interferes. I’m not a man for who recognition is important. I need the movie to please me, my friends, and all the people I love.”

Of course, Muratova had her reasons for taking the male nickname while filming “Among the Gray Stones” (1983). Here, many critics regard Muratova as an author who doesn’t meet her bar at all. “Three Stories” (1997) is also a rather gloomy film. Speaking about this film, she once admitted that “she has not discovered anything new, and that life is worse than we show”.

In addition to the films mentioned above, her most famous works are “Getting to Know the Big Wide World” (1979), “Passions” (1994), “Asthenic Syndrome” (1989), “Chekhov’s Motifs” (2002), “The Tuner” (2004), “Eternal Homecoming” (2012), and others.

Women’s loneliness was the central theme of Kira Muratova’s work, followed by the longing for love and fidelity. According to her, “art, just like religion, comforts, and solaces. We want to think that we see the truth; we want to think that we are wise, intelligent, and profound. At the same time, subconsciously, we do not want to know the whole truth.”

Siranush Galstyan
Film Critic, Ph.D. in Art History